Ca Cửu Khúc vốn bằng chữ Hán. Sau khi chống Pháp không thành, năm 1874 cụ Phạm Văn Nghị vào ở động Liên Hoa (Trường Yên) đã diễn Nôm và giải nghĩa ca cửu khúc, nhưng do lưu truyền trong dân gian nên ngày nay có nhiều dị bản. Cách ca như đọc văn tế, cho nên còn gọi là Tế Cửu khúc. Tế Cửu Khúc là một dạng thức tế Vua có 9 khúc ca để hành lễ. 9 khúc ca viết theo lối văn cổ điển,  hát theo lối ca trù, hoặc hát cửu đình, có nhạc lễ đệm về trống phách giữ nhịp, gồm 218 câu hát được chia ra 9 khúc: nguyên hòa, thái hòa, thọ hòa, dự hòa, ninh hòa, hài hòa, an hòa, thuần hòa, ung hào, và bản chung tán, tổng kết toàn bộ 9 khúc ca trên.

Ca Cửu Khúc có từ rất lâu thường được tổ chức trong các dịp lễ giỗ vua Đinh và lễ hội Hoa Lư kỷ niệm ngày vua Đinh đăng quang lên ngôi hoàng đế. Ban ngày tế vua Đinh còn ban đêm bảy làng: Yên Thượng, Yên Trung, Yên Hạ, Yên Trạch, Yên Thành, Chi Phong và Lạc Hối của xã Trường Yên lần lượt thay nhau bảy đêm liền ca cửu khúc trên sân Rồng  đền vua Đinh.

Mỗi đội tế Cửu khúc có từ 17 đến 21 người gồm: Chánh tế, bồi tế, phân hiến, thông xướng, họa xướng, chấp sự nội, chấp sự ngoại, điển lễ, tấu cửu khúc, nhạc công. Đi theo đội tế là đội nhạc lễ. Mỗi ban tế có một trang phục khác nhau. Những người tham gia tế phải là người có đạo đức tốt, am hiểu việc tế tự, trong nhà không có tang chế. Sau khi nhận nhiệm vụ do làng giao phó, những người tham gia phải cùng nhau luyện tập và thực hiện chay tịnh một tuần trước khi vào tế.Tế Cửu khúc từng có một thời gian bị thất truyền và có nhiều dị bản. Sau khi Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình phê duyệt kịch bản lễ hội Lễ hội Hoa Lư, đưa nghi lễ Tế cửu khúc là một trong những nghi lễ chính của Lễ hội, Sở Văn hóa và Thể thao đã phối hợp với Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia tiến hành nghiên cứu phục dựng lễ Tế Cửu Khúc, đem lại sự hồi sinh của nghi lễ này. Ngày nay, Tế Cửu Khúc là nghi thức quan trọng không thể thiếu trong lễ hội Hoa Lư, thu hút được sự quan tâm theo dõi của đông đảo nhân dân và du khách thập phương về dự hội./.

Nguồn: Nhật Quỳnh – XTDL; Ảnh: Xuân Lâm